Рождественские гадания: от предков до наших дней

06 Января 2017 / 84

Все статьи

Добавить в избранное

Традиция гадать в зимние праздники белорусам досталась от древних предков. У крестьян и у шляхты она имела свои особенности. О том, как из поколения в поколение, от матери к дочери передавались традиции рождественских гаданий, как пытались заглянуть в будущее знатные шляхтянки и чем их ворожба отличалась от ритуалов крестьянских девушек, на примере своей семьи рассказывает потомственная шляхтянка, литературовед и научный сотрудник Ария-Ульрика Гатальская.

— Арыя, ці добра вы ведаеце свае карані?

— Мае продкі жылі ў Веткаўскім раёне — «шляхецкія» вёскі Свяцілавічы і Жалезнікі. Іх побыт і традыцыі адрозніваліся ад «мужыцкіх», тых, дзе шляхта складала меншасць ці адсутнiчала практычна зусім: Сталбун, Неглюбка, Шалухоўка... Шляхецтвам ганарыліся і не забываліся пра гэта і ў савецкія часы. Мая бабуля нават бракавала нявестак-мужычак: хацела, каб не псавалі роду нешляхецкімі дамешкамі. Але варажбу на Каляды не адмаўлялі, самі варажылі. Бабуля «па мячы» (з боку бацькі — удакл. рэд.) Арына нават умела болей, чым простыя шэпты, ведала варажбу пабытовую і абаронную. Прабабуля «па кудзелі» (з боку маці — удакл. рэд.) Хадосся магла загаворваць «на вайну»: усе, каго яна загаварыла, вярнуліся жывымі.

— Як варажылi тады беларускi?

— Варажылі яны, як і ўсе славянкі, амаль незалежна ад паходжання, зыходзячы «з таго, што пад рукамі». На дрывотні: колькі паленаў абхапіла рукамі, лічы, калі цот — будзеш у пары, няцот — год у дзеўках. У ХІХ – ХХ стагоддзях пашырана было і такое гаданне, як пытацца імя суджанага ў першага сустрэтага. Увечары на Каляды ці на Хрышчэнне слухалі ля хат, з якога боку забрэша сабака: туды, у той бок, і выйдзеш замуж.

Паколькі гадалі ў асноўным дзяўчаты, то і пытанні ўсё тыя ж, што і цяпер: замужжа, дзеці, каб муж быў не п'яніцай і не жабраком. А чаго яшчэ трэба дзяўчыне? Пра здароўе яшчэ не надышоў час думаць, пра курс даляра ці пра палітыку пытацца — тым больш.

— Што выкарыстоўвалася для варажбы тады i зараз? Як «расшыфраваць» убачанае пад час варажбы?

— Гадальныя атрыбуты — што тады, што зараз — розныя, звычайна з таго, што ёсць пад рукамi. Традыцыйна прысутнічае свечка, лепш, каб васковая, царкоўная. Яна нібы асвячае гэты не зусім ухвалены грамадствам і рэлігіямі занятак. Без свечкі няма чаго рабіць пры гаданні на воску. Воск (ці стэарын у ХХ стагоддзі) расплаўляецца і з пытаннем ці пажаданнем выліваецца ў пасудзіну з халоднай вадой. Што атрымаецца — адказ на пытанне. Сімволіка была адпаведна народным уяўленням, ну і па асацыяцыі. Калі пра будучага мужа пытаюцца, то фігурка сабакі будзе значыць, што жанішок у гэтым годзе намалюецца звяглівы, брахлівы, куслівы. Певень — значыць, самазадаволены, эгаіст. Кропелькі манеткамі, замок ці кашэль — багаты. Крыж не лічыўся добрым знакам, асацыяваўся з пагрозай крыжа магільнага ці няўдачай у загаданай справе.

Свечкі павінны былі стаяць і паабапал люстэркавага калідора. З люстэркамі, дарэчы, гаданне больш шляхецкае. Гэтым яно найчасцей адрознiвалася ад простага сялянскага. Раней люстэрка было надзвычай дарагім, а мець два, навогул, — старасвецкая раскоша. Дзесьці да пачатку ХХ стагоддзя яно з'явілася і ў сялянскім побыце. Але гэта гаданне лічылася самым экстрэмальным: прыйсці мог не нарачоны, а нячысцік, ды і ўхапіць дзеўку. Таму па адной гадалі рэдка. Трэба было распусціць пояс і косы, развязаць усе вузлы і зачыніць усё, што магло зачыняцца, замкнуць, што замыкаецца. Пакінуць прыадчыненымі толькі адны дзверы ці вакно можна толькі сімвалічна. Гэта для таго, каб потым адправіць духа, што пакажа табе нарачонага назад, а зачыніўшы дзверы, адрэзаць шлях на вяртанне. Крыжык, вядома, здымаўся, абразы завешваліся. Або гадалі ў памяшканні без абразоў.

Практычна ўсё з арсеналу гаданняў выкарыстоўваецца і зараз. Асабліва ў школьна-студэнцкім асяродку. І на кнізе, калі загадваецца радок і старонка і адкрываецца на ўгад. І на рэшаце: з яго выцягваюць пярсцёнкі дзяўчат, мяркуючы, што чый першы выцягнецца, тая першая і замуж пойдзе, і далей па чарзе.

Гадаюць і на сон: перад засынаннем задаецца пытанне, адказ — у сюжэце сну, які можна разумець як літаральна, так і сімвалічна. Яшчэ пад падушку клаліся паперкі з імёнамі хлопцаў, а на раніцу навобмацак цягнулі адну. Галоўнае, пасля пачатку гадання звечара ўжо ні з кім не гаварыць і не ўставаць, «а то не збудзецца».

Наша шляхта апошнія стагоддзі жыла даволі блізка да сялян і мяшчан, хіба толькі строямі адрозніваючыся. Мая бабуля Арына насіла строй як у прапрабабулі Магдалены, і лічыла занадта яркія вышыванкі і празмерна стракатыя андаракі мужыцкасцю. А што за строй? Тыя ж спадніцы, кашулі, ніжняя спадніца ці сарочка, фартух — як і належыць жанчыне. Фартух быў хіба больш стрыманы: у светлых танах, з фальбонамі, брыжыкамі, карункамі. Ну і гарсэт, зразумела. Як цяпер без станіка не ходзяць, дык і бабуля лічыла амаль непрыстойным кашулі без падтрымкі бюсту. На гаданні, калі яно праходзіла ў памяшканні, дарэчы, трэба было заставацца ў адной кашулі. І лепей босай. Гаданні адбываліся без хлопцаў, чыста жаночымі кампаніямі. Зразумела, каб загадзя не выдаць сваіх прыхільнасцяў і тайных думак. Бо ў маладосць усе пытанні, у тым ліку і ў варажэнні на будучыню, амаль выключна пра каханне ды замужжа.

— На што была строгая забарона?

— Дзядамi катэгарычна не ўхваляліся Шчодры і каледаванне ў частцы збору гасцінцаў. Нават у галодныя гады саромеліся прымаць шчодрыкі. Жылі амаль як сяляне, асабліва пасля таго, як савецкая ўлада забрала і падзяліла зямлю. Карнавал калядных пераапрананняў, вячоркі, гулянкі (цікава, што без спіртнога ці з чыста сімвалічнай колькасцю), ваджэнне казы, нашэнне зоркі — было агульным і бессаслоўным, гэта было можна і шляхце.

— Гадала, когда была не замужем. И как все молодые девушки, очень хотела и мечтала выйти замуж. Поэтому гадала всегда разными способами. Например, обнимала забор. А также методами, которым меня научила бабушка, например, на рождественскую кашу (такую бабушка всегда варила в ночь перед Рождеством, и нужно было её незаметно украсть). Прибегала и к гаданию с волосами — оно более простое в выполнении. Нужно перед сном расчесать волосы и сказать: с кем буду век вековать, приди косу заплетать. После этого ни с кем не разговаривать и лечь спать. Суженый должен присниться. Теперь уже, конечно, не гадаю. Всем желаю счастливого Рождества!

— Я теперь уже не гадаю. А в детстве — да, гадали на ниточку с колечком. И еще был случай: однажды перед Рождеством пошла в клуб, и первое мужское имя, которое спросила, было Андрей. И знаете, как зовут моего мужа? Андрей! Девочки из ансамбля тоже рассказывают, что особо не ворожили. Был случай, что как-то во время гастролей гадали на свечах и зеркалах, но, говорят, не сбылось.

— Не гадаю принципиально. Что было — знаю. Что есть — устраивает. Что будет — знать не хочу. Так жить интереснее!

Гадаем на замужество

Всем молоденьким девушкам хочется заглянуть в будущее, чтобы узнать, кто станет спутником жизни. Предлагаем несколько наиболее эффективных гаданий на замужество.

Способ первый. Возьмите мешок средних размеров. Насыпьте туда любого зерна, бросьте обручальное кольцо. Мешок встряхните и доставайте из него горсти зерна с подружками по очереди. Та, у которой первой окажется обручальное кольцо, и выйдет в этом году замуж.

Способ второй. Возьмите для гадания металлическую крышку либо большую пепельницу. Сомните лист бумаги и подожгите. Когда сгорит, посмотрите на стене, какую тень оставляет. Если в виде сердца, колечка, парня с девушкой — значит, судьба вам в этом году выйти замуж.

Способ третий. Возьмите глубокое блюдце, положите туда свое любимое кольцо, добавьте немножко воды и сверху посыпьте чайной ложкой любой крупы. Блюдце вместе с содержимым выставьте на ночь на мороз (на веранду либо балкон, можно даже поставить в морозильную камеру холодильника). А утром посмотрите, что за ночь образовалось. Если лед над кольцом ровный — семейная жизнь будет долгой, счастливой и гладкой, если над колечком слишком много вмятин и они очень заметны — брак будет непростым, принесет много хлопот и неурядиц, если над кольцом образовались бугорки — замужество будет богатым и в браке родится много детей.

Способ четвертый. Этот способ гадания подходит и для того, чтобы узнать, выйдет ли девушка замуж в нынешнем году, и для того, чтобы найти ответы на другие вопросы. Любимое колечко подвешивается на ниточке, на бумаге вверху пишется «да», внизу «нет», по центру ставится точка. Колечко на ниточке держится ровно над точкой, и задаются вопросы. Куда качнется этот маятник — в сторону «да» или «нет» — станет ясно, сбудется либо не сбудется то, о чем у колечка спрашивали.

Способ пятый. Заварить кофе в чашке. Дать немного остыть, выпить, а гущу опрокинуть на блюдце, повернуть чашку в два полных круга по часовой стрелке и убрать с блюдца. Теперь можно смотреть, какие фигурки там образовались. Если парень с девушкой (лица друг к другу, держатся за руку, сердце между женским и мужским лицом), сердце в середине блюдца, два круга, сцепленные друг с другом, — значит, в нынешнем году девушка пойдет под венец.

Фото: shutterstock.com, parashutov.livejournal.com, interdecor22.ru, adme.ru, ncb.ucoz.net


Автор: Елена Ковалева

Показать комментарии